Tarihçe

1571 yılından bu yana Kıbrıs’ta da bilime önem veren ve kütüphaneler inşaa edip içine konacak eserlerin yanında bekçisine ve bakıcısına ödenecek maaşı ve hatta yılda bir kere 400 kuruş sarfıyla pilav ve zerde ziyareti yapılması için vakıflar bırakan Türkler, bu kütüphanelerin dışında, 1960 yılında Kıbrıs türklüğünü temsil eden ve maddi kültür belgelerini bir araya toplayarak değerlendiren bir Türk Müzesi kurma girişimi başlatmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nden Mehmet Önder, 1961 yılı Haziran ayında, bu konuda incelemeler yapmak üzere görevlendirilmiştir. Yapılan çalışma sonrasında hazırlanan rapor çerçevesinde, Mehmet Önder ve müze memuru olan Cevdet Hüseyin Çağdaş ile birlikte 500’den fazla etnografik eseri müzenin nüvesini oluşturmak üzere vatandaşlardan derlemişlerdir. Bunların içinde yazma kitap, ferman, berat ve Şer‘iye sicilleri de bulunmaktaydı. Bu müze 1962 yılında Lefkoşa’da Mevlevi Tekkesinde açılmıştır.

Kıbrıs Milli Arşiv’ini kurma faaliyetleri, 1969 yılında, aydınların talepleri üzerine, Kıbrıs Türk Yönetimi Başkan Yardımcısı Rauf Raif Denktaş’ın yaptığı girişimler sonucu, Yürütme Kurulu’na sunduğu 9 Ağustos 1971 tarih ve 424/71 sayılı Önergenin kabulü ile başlamıştır.

Rauf Raif Denktaş’ın Önergesinin kabulü üzerine, 1970 yılında Gençlik, Spor, Köy ve Halk Eğitimi Dairesi’ne bağlı olarak bir arşiv kurulmasına karar verilmiştir. Milli Arşiv, ilk olarak Gençlik, Spor, Köy ve Halk Eğitimi Dairesi’nin bir odasında hizmet vermeye başlamıştır. Arşive intikal eden malzeme için tutulan tutanak kayıtlarından aldığımız bilgiye göre, 1963 olayları sonrasında Türk Kantonlarında kalan kurum ve kuruluşların ambarlarındaki meriyet dışı (işlemi biten) evrakların Milli Arşive gönderilmesi için çalışmalara başlanmıştır. Bu çerçevede, 01.03.1973 tarihinde Lefkoşa –Magosa–Girne Türk Cemaat Mahkemesinde bulunan 122 kayıt altında Şer‘iye Sicilleri, Zabıtlar (İngiliz Dönemi Kadı Defterleri), Tereke ve Eytam Defterleri, Senet ve Pul Defterleri, Kasa, Vekalet, Tahrirat, İlmuhaber, Tereke, Depozit ve İdame Defterleri ve Ceride-i Resmiye-i Kıbrıs’lar; ayni kurumdan, 14.03.1973 tarihinde 804 adet Tereke Dosyası ile 65 kayıt altında Cyprus Blue Book, Düstur, Staff List, çeşitli defterler ve kanunlar teslim alınmıştır.

Yüksek Anayasa Mahkemesi Başkanlığı’ndan ise 16.05.1973 tarihinde, altı sayfalık tutanak altında onlarca defter ve yüzlerce Assize Court dosyası teslim alınmıştır. Kısa sürede bir odanın yetmeyeceği anlaşılmış ve Cumhurbaşkan Muavinliği’nin yanında Top Hisarı (Silihtar Tabyası) üzerinde iki odası, iki salonu ve mutfağı ile yeni bir mekan inşa edilmesi uygun bulunmuştur. Yeni bina, 18.06.1973'te açılışı yapılarak hizmete girmiştir.

1960 öncesi döneme ait Kuyu İzin dosyalarının kayıtları bilgisayarda yapılmış ve Pafta Parsel numaralarından dosyaya erişim sağlanmıştır. “Tapu Defterleri”nin kaba tasnifi gerçekleştirilmiş ve bilgisayara kaydedilmiştir. 1960 – 2005 arasında Bakanlar Kuruluna sunulan Önergelerin ve alınan Kararların ayıklama ve düzenleme işlemleri yapılmıştır.

Dairenin hedefi, belgelerin doğumundan itibaren standartların oluşturulmasını sağlayarak, yaşam evrelerini ve bu evreleri geçireceği yerleri belirlemek, belge güvenliğini de sağlayarak arşive intikal eden belgeler ile araştırmacılara sağlıklı bilgi sunma hizmetini verebilmektir.