Gençlik, Spor, Köy ve Halk Eğitimi Dairesi Müdürü  Fikret Kürşat, vatandaşların elinde bulunan gazete, dergi ve belgeleri toplamak için seferberlik başlatmıştır. Bu seferberlik sonucu toplanan malzemeye, Mutlu Barış Harekatı sonrası sahipsiz kalan kurum ve kuruluşlar, ofisler ve bazı evlerde kalan malzemenin bir kısmı da dahil olunca, bina sorunu yeniden gündeme gelmiştir.

16.11.1974 tarihinde Cumhurbaşkan Muavini ve Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi Başkanı  Rauf Raif Denktaş, Yürütme Kuruluna sunduğu 655/74 sayılı Önerge’si ile Kıbrıs Türk Milli Arşivi ve Araştırma Merkezi’nin Girne’de bugün hizmet verdiği binaya (Severis Binası) taşınmasına önderlik etmiştir. Milli Arşiv’in, 11.01.1975 tarihinde A.007493 sayılı “Ev Tahsis Belgesi” ile Severis Binası olarak adlandırılan binaya taşınma işlemleri gerçekleşmiştir.

Yeni yerinde Mustafa Haşim Altan, Cevdet Mahmut, Erdoğan Saraçoğlu, Mehmet Rifat, Mustafa M. Cemali, Güzide Zekâ, Mehmet Salih ve Hasan Zekâi’den oluşan kadrosu ile Milli Arşiv Kurulu oluşturulmuş ve ilk toplantısını 17.02.1975 tarihinde yapmıştır.

14.08.1975 tarihinde yapılan talepler üzerine terkedilmiş dükkanlardan temin edilen malzeme ve cihazlar ile Foto-film ünitesi kurulmuş ve 11.10.1975 tarihinde çalışır durumda teslim alınmıştır. Arşivlik malzemenin toplanması çerçevesinde Milli Arşivin bağlı olduğu Gençlik, Spor ve Kültür İşleri Dairesi 1 - 4 Ekim 1975 tarihlerinde, 1960 öncesine ait toplam 70 dosya verirken, Posta Dairesi’nden 52 cilt Blue Book ve 47 cilt Cyprus Gazette alınmıştır. Bu arada, Barış Harekatı sonrasında evlerde ve iş yerlerinde bulunan kitap, gazete, dergi ve dosyaların, mekanların devir işlemlerine sıra geldikçe Milli Arşiv’e gönderilmesine devam edilmiştir.

İlk yasa çalışması 14.02.1975 tarihinde olmuş ve 23 maddeden oluşan “Arşiv Kanunu (Tasarısı)” hazırlanarak 02.07.1975 tarih ve 1975/7/1 sayılı yazı ile müdürlüğe sunulmuştur. Buna ilave birde tüzük taslağı hazırlanmış, ancak yasa ileri götürülmediği için uygulanamamıştır. Bu çalışmalar bazı değişikliklerle 1977, 1983 ve 1989’da tekrar sunulmuş ve 1990 yılında yasalaşmıştır.

Milli Arşiv, 1971 yılında kurulduğunda, Türk Cemaat Meclisi Başkanlığı ve Kıbrıs Türk Yönetimi Yürütme Kurulu Başkan Yardımcılığı altında, 1970 yılında kurulan Gençlik, Spor, Köy ve Halk Eğitimi Dairesi’ne bağlıydı. 1974 Barış Harekatı sonrasında kurulan Kıbrıs Türk Federe Devleti’nde K.T.F.D. Başkanlığı, Gençlik, Spor ve Kültür İşleri Dairesi’ne, 1977’de Eğitim, Öğretim ve Kültür İşleri Bakanlığı, Gençlik ve Kültür İşleri Dairesi’ne bağlıyken, 1978’de Ulusal Eğitim ve Kültür Bakanlığı altında Milli Arşiv Bölümü olarak yer almıştır. 57/1977 sayılı “Bakanlıkların Kuruluş İlkeleri Yasası”nın 4’üncü maddesi tahtında çıkartılan “Bakanlıklara Bağlı Daireler Tüzüğü” çerçevesinde Resmi Gazete tarihi, Amme Enstrümanı Numarası, Bağlı olduğu Bakanlık ve 1990 yılına kadar bağlı olduğu Dairelerin adları aşağıda tablo halinde sunulmuştur.  

Tablodan da görüleceği gibi, Milli Arşiv kurulduğu yıldan 1977 yılına kadar Başkanlığa, daha sonra Eğitim ve Kültür işleriyle ilgili bakanlıklara bağlanmıştır. Bu durum sadece birinci ve ikinci DP – CTP Koalisyon Hükümetlerinde yani 1994 – 1995 yıllarında değişmiş ve Milli Arşiv, Başbakanlığa bağlanmıştır.

1975 yılında sunulan ilk Kanun taslağının ve arada verilen diğer yasa taslaklarının sonunda, 1989 yılında sunulan Tasarı Cumhuriyet Meclisinin 20 Şubat 1990 tarihli 38’inci birleşiminde kabul edilmiş ve yasalaşmıştır. 15/1990 sayılı yasa ile Daire statüsüne kavuşmuştur.

Sağlanan hizmetiçi eğitimlere rağmen, kurum kuruluşlar ve şahıslardan alınan malzemeler ayıklama ve düzenleme işleminden geçirilememiş ve büyük bir yığılma ortaya çıkmıştır. Bu nedenle mevcut binasına sığamayan malzemenin depolanabilmesi için Bayındırlık, Ulaştırma ve Turizm Bakanlığı, Planlama ve İnşaat Dairesi tarafından 3 Kasım 1987 tarih ve 87/74/11 sayılı “Girne’de Milli Arşiv Deposu Uygulama Projesi” hazırlanmıştır.

Selimiye ve Kütüphane-i Amire’de bulunan eserler hakkında basında çıkan hırsızlık ve bakımsızlık haberleri üzerine, İslam Tarih Sanat ve Kültürünü Araştırma Vakfı (ISAR)’ın hazırlamış olduğu “Kıbrıs İslam Yazmaları Kataloğu”nda yer alan, Kütüphane-i Amire (Sultan II. Mahmut Kütüphanesi), Selimiye Camii Kitaplığı, Laleli Camii Kitaplığı ve Mevlevi Tekke Kitaplığı’nda bulunan yazma ve basma eserlerin kontrolu için Bakanlar Kurulu’nun 6.3.1996 tarih ve A-274-96 sayılı Kararı ile Bilirkişi Heyeti oluşturulmuştur. Bu heyetin hazırladığı 4.10.1996 tarihli raporda, ki öneri üzerine güvenlik gerekçesiyle Bakanlar Kurulu’nun 3.12.1996 tarih ve E-375-96 sayılı Kararı ile, eserlerin Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi'nde yapılacak özel odada muhafazasına karar verilmiştir. Bu karar çerçevesinde, 1998 yılı Ocak ve Mart aylarında eserler Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi’ne intikal etmiştir. Bunların muhafazası için İdari Bina arkasında “Özel Oda” adıyla yeni bir bina inşaa edilmiştir.

2000 yılında Milli Arşiv Kurulunun oluşması sağlanmıştır. Milli Arşiv Kurulu’nun aldığı kararlar ile ayıklama ve düzenleme çalışmaları başlatılarak Yeniden Yapılanma Dönemine girilmiştir. Bu bağlamda;

İlk olarak Vinlex kaplı kutularda terleyerek nemlenen el yazmaları, bu kutulardan çıkarılmıştır. Daireye gönderilmiş olan 1976 yılından bu yana yapılmış çeşitli (Halkoylaması, Cumhurbaşkanlığı, Milletvekilliği, Belediye Başkanlığı, Belediye Meclisi Üyeliği, Muhtarlık ve İhtiyar Heyeti Üyeliği) seçimlerin seçim çuvalları ayıklanmış ve arşivlik malzeme (İmzalı seçmen listeleri, sandık kurullarınca hazırlanan listeler, tutanak defterleri ve her oy pusulasından 5 adet örnek) muhafazaya alınmıştır. Aralık 2003’de, Gazi Magosa İlçe Seçim Kurulu’ndan 1998 ve 2000 seçimlerine ait çuvallar alınmış ve ayıklanmasına başlanmıştır. Bunlar bitince, Girne İlçe Seçim Kurulu’nun seçim çuvalları alınacak ve daha sonra bu işlemin her seçim sonrası altı aylık süre sonunda gerçekleştirilmesi ile düzenli bir hale girmesi sağlanacaktır.

Doğanköy’de ikamet eden Mehmet ŞAHİN adlı kişinin 2000 yılı Aralık ayında vefatı ile yaklaşık üç bin yedi yüz kitap Milli Arşiv’e bağışlanmıştır.  Yerel basın iki set olarak kontrol edilmiş ve düzenlenmiştir. Çatı katından çıkartılan bir miktar gazete ile Dışişleri Bakanlığı ambarından yollanan iki kamyon malzeme içindeki gazeteler fırsat bulundukça ayıklanmaktadır. Bunların dışında her ay beş kurumdan (Cumhurbaşkanlığı, Ekonomi Bakanlığı Müsteşarlığı, TC Lefkoşa Büyükelçiliği, Türk Ajansı Kıbrıs (TAK) ve Sivil İşler Lefkoşa Şubesi) yerel ve Güney Kıbrıs gazete ve dergileri alınarak daire amaçları için iki set düzenlenmektedir. Büyük miktardaki gazete bulunmasına ve fazlaların dağıtımı yoluna gidilmesine rağmen esas koleksiyonda malesef eksikler bulunmaktadır.

Seçim çuvallarının ayıklanması ve yerel basına ait gazetelerin ayıklama ve düzenleme çalışmalarının büyük oranda tamamlanması üzerine, dairece toplananlar ve 1995 yılında Devlet Basımevi’nce gönderilen Resmi Gazete’ler iki set olarak kontrol edilmiş ve düzenlenmiştir. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi bölgesinde yayınlanan Cyprus Mail, Cyprus Weekly, Special News Bulletin ve Cyprus Today gazeteleri birer set olarak kontrol edilmiş ve düzenlenmiştir.

TAK (Türk Ajansı Kıbrıs) yayınlarının kontrol edilmesi ve düzenlenmesi çalışmaları tamamlanmıştır. TC Lefkoşa Büyükelçiliği Basın Özetlerinin kontrolünün yapılmasına aralarda devam edilmektedir.

1879 – 1990 dönemi Mahkeme Dosyalarının yıllara ayrımı yapılmış ve düzenlenmesi çalışmalarına devam edilmektedir. Bu bağlamda,1879–1960 yıllarının bölgelere ayrılma, Mahkeme çeşidine ayrılma ve dosya sıralamasının yapılıp özel arşiv kutularına yerleştirme işlemleri tamamlanmıştır. 1961–1990 yılları dosyaları da ayni işlemden geçecektir.

Rumca gazeteler’in kontrol ve ayıklama işlemlerine başlanmıştır. Bu fonun bir set muhafazasına karar verilmiştir.

Müdür odasında bulunan nadir eserler (542 kayıt), Türkçe koleksiyon (yaklaşık 3.000 kayıt) ve El yazması ve basma eserlerin (2.040 kayıt) kimlik bilgileri bilgisayara kaydedilmiştir.

Harita Dairesi yönetici ve personeli ve Tapu Kadastro Dairesi’nin bir elemanının yardımları ve eğitimleri ile haritaların düzenlenmesi ve 2003 yılı Mayıs ayında Türk–İngiliz Derneği tarafından Milli Arşiv’e hediye edilen 16 çekmeceli Harita Dolabına yerleştirme çalışmasına başlanmıştır.

1960 öncesi döneme ait Kuyu İzin dosyalarının kayıtları bilgisayarda yapılmış ve Pafta Parsel numaralarından dosyaya erişim sağlanmıştır. “Tapu Defterleri”nin kaba tasnifi gerçekleştirilmiş ve bilgisayara kaydedilmiştir. 1960 – 2000 arasında Bakanlar Kuruluna sunulan Önergelerin ve alınan Kararların ayıklama ve düzenleme işlemleri yapılmıştır.

Dairenin hedefi, belgelerin doğumundan itibaren standartların oluşturulmasını sağlayarak, yaşam evrelerini ve bu evreleri geçireceği yerleri belirlemek, belge güvenliğini de sağlayarak arşive intikal eden belgeler ile araştırmacılara sağlıklı bilgi sunma hizmetini verebilmektir.